Dialekty i języki Włoch/Le lingue italiche

We Włoszech, oprócz urzędowego języka włoskiego, w użyciu pozostaje wiele regionalnych odmian języka, które powszechnie nazywane są dialektami. Przyczyn tego stanu rzeczy, należy doszukiwać się w długiej i złożonej historii kraju. Liczne najazdy i waśnie podzieliły Włochy na wiele regionów, dużych i mniejszych, które przez wieki pozostawały od siebie odseparowane. Doprowadziło to do tego, że każdy z nich rozwinął swoją odrębność kulturową i posługiwano się w nich różnymi odmianami języka, które pozostały w użyciu również po zjednoczeniu Włoch.

Na tej stronie zamierzamy przybliżyć kilka odmian regionalnych języka włoskiego uściślając, że niektóre z nich niepoprawnie bywają nazywane dialektami. Pozostają one nadal w użyciu w wielu rejonach Włoch, tworząc i wzbogacając dziedzictwo kulturowe w obszarze literatury, teatru, muzyki i kina.

Obcokrajowiec, który zamierza dogłębnie poznać język włoski, zwracam się w tym miejscu  przede wszystkim do tłumaczy, nie może się obyć bez choćby powierzchownego zaznajomienia się z dialektami, przynajmniej tymi najbardziej popularnymi, gdyż ich związek z językiem włoskim pozostaje bardzo silny.

Zacznijmy zatem od dialektu rzymskiego, „romanesco”, używanego w stolicy Włoch i jej okolicach. „Romanesco” jest bardzo zbliżony do języka włoskiego i to na tyle, że dość szybko od momentu zetknięcia się z nim można go zrozumieć. W przeszłości używany był przez wszystkie warstwy społeczne, nawet przez najwyższych hierarchów kościelnych. W ostatnich dziesięcioleciach częściej się go jednak słyszy na przedmieściach miasta podczas, gdy osoby lepiej wykształcone posługują się językiem włoskim. Tak czy inaczej, będąc w Rzymie nie sposób go nie usłyszeć. Używany był przez słynnych poetów i pisarzy takich jak np. Giocchino Belli czy Trilussa, którzy posługiwali się nim w swoich utworach. Poza tym można go usłyszeć w kinie i muzyce. Niektóre znane piosenki jak: „Arrivederci Roma”, „Chitarra romana”, „Quanto sei bella Roma” śpiewane są właśnie w tym dialekcie.

Przykłady zwrotów w dialekcie „romanesco”:

S’E’ FATTA ‘NA CERTA –     Jest już późno, musimy iść.

CHI MENA PRIMA MENA DU’ VORTE –  Kto pierwszy atakuje przeciwnika, zdobywa przewagę.

BOCCA DE CIAVATTA  –  o osobie: wybredna w jedzeniu.

T’HANNO BECCATO COR SORCIO ‘N BOCCA – Przyłapano cię w sytuacji in flagranti (na gorącym uczynku / podczas zdrady małżeńskiej)

C’HA LASCIATO CO’ ‘NA SCARPA E ‘NA CIAVATTA – Zostaliśmy pozostawienie sami sobie, porzucono nas.

CHI S’ESTRANEA DA’A LOTTA E’ ‘N GRAN FJO DE’ ‘NA MIGNOTTA  – Ten który podczas kłótni nie zdobywa się na odwagę by zabrać głos, jest tchórzem.

NUN T’ARRAPA’ – wezwanie by ktoś przesadnie nie emocjonował się rozwojem sytuacji.

Przetłumaczył: Piotr Pokorny

 

In Italia, oltre alla lingua italiana ufficiale, vi sono tanti altri idiomi, cioè lingue locali o comunemente chiamate dialetti. La causa è da rintracciare nella storia della nazione, che è molto lunga e complessa, piena di invasioni e di spaccature che hanno diviso l’Italia in tante regioni grandi e piccole tenute separate per secoli e secoli. Ciò ha comportato il fatto che in ognuno di questi territori si sviluppassero diverse culture e si parlassero lingue rimaste vive anche dopo l’unificazione d’Italia. Intendiamo dare alcuni esempi precisando che alcune di queste lingue impropriamente dette dialetti sono parlate tuttora in vaste aree della nazione conservando e incrementando un grande patrimonio culturale fatto di letteratura, teatro, musica e cinema. Lo straniero che intende studiare la lingua italiana in modo approfondito, mi riferisco soprattutto ai traduttori e interpreti,  non può fare a meno di dare uno sguardo ai dialetti, almeno a quelli più diffusi, in quanto il legame linguistico con la lingua italiana  è rimasto forte.

 

Incominciamo con il romanesco il dialetto parlato nella capitale e dintorni. Il romanesco si avvicina molto all’italiano tanto da diventare comprensibile in poco tempo dal primo approccio. In passato si è parlato in tutte le classi sociali, persino tra le più alte gerarchie del clero, negli ultimi decenni è rimasto molto vivo nelle borgate e nelle periferie, mentre i ceti alti usano più l’italiano, tuttavia è impossibile frequentare Roma senza sentirlo. Vi sono stati poeti e scrittori famosi che hanno usato questo idioma per le loro opere, primi tra tutti Gioacchino Belli e Trilussa. Inoltre lo si sente nel cinema e nella musica. Alcune canzoni famose come “Arrivederci Roma”, “Chitarra romana”, “Quanto sei bella Roma” sono appunto cantate in romanesco.

Esempi:

S’E’ FATTA ‘NA CERTA: è tardi, dobbiamo andare

CHI MENA PRIMA MENA DU’ VORTE: Chi attacca per primo l’avversario ha la meglio

BOCCA DE CIAVATTA: persona schizzinosa nel mangiare

T’HANNO BECCATO COR SORCIO ‘N BOCCA: ti hanno colto in flagrante

C’HA LASCIATO CO’ ‘NA SCARPA E ‘NA CIAVATTA: siamo stati abbandonati

CHI S’ESTRANEA DA’A LOTTA E’ ‘N GRAN FJO DE’ ‘NA MIGNOTTA: colui che non prende parte alla contesa per stare tranquillo è un gran figlio di puttana, cioè un codardo.

NUN T’ARRAPA’: invito a non eccitarsi particolarmente per una determinata situazione

 

Rispondi

Inserisci i tuoi dati qui sotto o clicca su un'icona per effettuare l'accesso:

Logo WordPress.com

Stai commentando usando il tuo account WordPress.com. Chiudi sessione /  Modifica )

Google+ photo

Stai commentando usando il tuo account Google+. Chiudi sessione /  Modifica )

Foto Twitter

Stai commentando usando il tuo account Twitter. Chiudi sessione /  Modifica )

Foto di Facebook

Stai commentando usando il tuo account Facebook. Chiudi sessione /  Modifica )

Connessione a %s...